Czy kultura może obejść się bez retoryki?
DOI:
https://doi.org/10.29107/Słowa kluczowe:
retoryka, kultura, Arystoteles, Kwintylian, Philodemos , Borrhaus, BocheńskiAbstrakt
Problem postawiony w tytule wydaje się zarazem pozorny i bardzo istotny. Jego rozwiązanie zależy od tego, jak będziemy rozumieć terminy: kultura oraz retoryka. Zaproponowane w niniejszym studium definiowanie obu terminów nie jest, w pierwszej chwili, oczywiste. Retorykę rozumieć trzeba za Kwintylianem następująco: Rhetorice est inveniendi recte et disponendi et eloquendi cum firma memoria et cum dignitate actionis scientia; kultura zaś ma charakter kumulatywny i postrzegać ją trzeba jako informacje uzyskane od innych osób poprzez mechanizmy transmisji społecznej, takie jak naśladownictwo, nauczanie lub język. W tej sytuacji właśnie retoryka ma narzędzia do wspomnianej transmisji społecznej. Zarówno naśladownictwo (imitatio), jak i nauczanie i oraz język, to narzędzia retoryki (téchne rhetoriké). Przy takim rozumieniu obu terminów – kultura oraz retoryka – okazuje się, że ta ostatnia jest dla kultury wręcz niezbędna. Artykuł jest zatem dowodem tej hipotezy.
Pobrania
Bibliografia
Asper, Markus. 2019. Rhetorik als Literatur. Streifzüge durch Handbücher. W Handbuch antike Rhetorik, red. Michael Erler, Christian Tornau. 655-674, Berlin: de Gruyter.
Ax, Wolfram. 2000. Lexis und Logos. Studien zur antiken Grammatik und Rhetorik, Stuttgart: F. Steiner Vlg.
Berger, Klaus. 1987. Einführung in die Formgeschichte, Tübingen: Francke.
Bocheński, Józef Innocenty Maria, OP. 2024. Wykłady z metodologii ogólnej (Rzym, 1934-1935), tom 1, wydanie łacińsko-polskie, opr., wprow. Dariusz Radziechowski, tł. A. Marczewska, Dariusz Radziechowski, Kraków: Wydawnictwo Wolski.
Boeckh, August. 1877. Encyclopadie und Methodologie der philologischen Wissenschaften, Leipzig: Teubner.
Booth, Wayne C. 1983. The Rhetoric of Fiction, ed. 2, Chicago: University of Chicago Press.
Booth, Wayne C. 2004. The Rhetoric of Rhetoric. The Quest for Effective Communication, Malden: Blackwell Publishing.
Borrhaus, Martin. 1551. Martini Borrhai Stugardiani in tres Aristotelis de arte dicendi libros commentaria. Hermolai Barbari, eorundem versio, cum Graeco textu capitibus suis distincto…, Basileae: ex off. I. Oporini.
Classen, Carl Joachim. 1988. „Ars Rhetorica: l’essence, possibilities, Gefahren”. Rhetorica 6(1): 7-19, https://doi.org/10.1525/rh.1988.6.1.7.
Collingwood, Robin G. 1938. The Principles of Art, London: Oxford University Press.
Cornificius, Quintus. 2019. Rhetorica ad Herrenium, tł., kom. Jakub Z. Lichański, Forum Artis Rhetoricae (57)2: 5-160.
Curtius, Robert Ernst. 1997. Literatura europejska i średniowiecze łacińskie, tł. Andrzej Borowski, wyd. 2, Kraków: TAiWPN Universitas.
Didachè. Nauka dwunastu Apostołów. 2025. wydanie dwujęzyczne; tł. pol. Kamil Mańka, Wrocław: Aetos Media sp. z o.o.
Dücker, Burkhardt. 1998. Kultur. W: Historisches Wörterbuch der Rhetorik, red. Gregor Kalivoda, Lavinia Keinath, Franz-Huber Robling, Thomas Zinsmaier, t. 4, col. 1384-1420, Tübingen, Berlin-Boston: de Gruyter.
Dziekoński, Tomasz. 2023. „Rozprawa obejmująca ogólny rys historii retoryki w Polsce” [reprint]. Forum Artis Rhetoricae 2: 33-90.
Emrich, Bertold. 1977. „Topika i topoi”. Pamiętnik Literacki 68(1): 235-263.
Feynman, Richard P. 2022. Sześć łatwych kawałków. Podstawy fizyki wyjaśnione przez jej najbłysko-tliwszego nauczyciela, tł. Jeremi Ochab, Warszawa: Znak Literanova.
Filodemos. 2002. O muzyce. O utworach poetyckich. Epigramy, wstęp, tł., oprac. Krystyna Bartol, Warszawa: Prószyński i S-ka.
Foss, Sonja K. 1989. „Rhetorical Criticism As the Asking of Question”. Communication Education 38: 191-196.
Fumaroli, Marc (red.). 1999. Histoire de la rhétorique dans l’Europe moderne: 1450-1950, Paris: PUF.
Göttert, Karl-Heinz. 1991. Einführung in die Rhetorik, München: W. Fink.
Horner, Winifred B. (red.). 1990. The Present State of Scholarship in Historical and Contemporary Rhetoric, Columbia: University of Missouri Press.
Ingarden, Roman. 1960. O dziele literackim, tł. Maria Turowicz, Warszawa: PWN.
Jost, Walter i Wendy Olmsted (red.). 2012. Retoryka i krytyka retoryczna. Kompendium retoryczne. 2012. red. wyd. pol. Jakub Z. Lichański, tł. zbiorowe, Warszawa: ŁośGraf.
Kant, Immanuel. 1953. Uzasadnienie metafizyki moralności, tł. Mścisław Wartenberg, Warszawa: PWN.
Korbut, Gabriel. 1924. Wstęp do literatury polskiej: zarys metodyki badania literatury, Warszawa: Wyd. Kasa im. J. Mianowskiego.
Kurkowska, Hanna i Adam Weinsberg (red.) 1979. Językoznawstwo strukturalne. Wybór tekstów, Warszawa: PWN.
Lalande, André. 1972. Vocabulaire technique et critique de la philosophie, Paris: PUF.
Lichański, Jakub Z. 2007. Retoryka: Historia – Teoria – Praktyka, Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Lichański, Jakub Z. 2008. Retoryka i poetyka: siostry czy rywalki? Komentarz do rozdziału XIX 1456a35-1456b15 „Poetyki” Arystotelesa. W: Od poetyki do hermeneutyki literaturoznawczej. Prace ofiarowane Profesorowi Adamowi Kulawikowi w 70. rocznicę urodzin, 247-256. Kraków: Wydawnictwo Antykwa.
Lichański, Jakub Z. 2017a. Filologia – Filozofia – Retoryka. Wprowadzenie do badań (nie) tylko literatury popularnej, Warszawa: DiG.
Lichański, Jakub Z. 2017b. W poszukiwaniu najlepszej formy komunikacji, czyli dlaczego wciąż jest nam potrzebna retoryka. Kraków: Collegium Columbinum.
Lichański, Jakub Z. 2018. Nietzsche i retoryka – niezrealizowany projekt. W: Antyk i współczesność. Recepcja filozofii starożytnej w myśli współczesnej. Od czasów Nietzschego do początków XXI wieku, red. Cyprian Mielczarski, 81-105. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
Lichański, Jakub Z. 2025. „Philology and its Status (in the Context of Other Sciences”. International Journal of Social Science and Human Research (08)06: 3987-3997. https://doi. org/10.47191/ijsshr/v8-i6-08.
Lonergan, Bernard, J.F. 1976. Metoda w teologii, tł. Andrzej Bronk. Warszawa: IW PAX.
Mantzavinos, Chris. 2005. Naturalistic Hermeneutics. Cambridge: Cambridge University Press.
Mesoudi, Alex. 2011. Cultural Evolution: How Darwinian Theory Can Explain Human Culture and Synthesize the Social Sciences. Chicago: University of Chicago Press.
Mesoudi, Alex. 2011a. „Culture and the Darwinian Renaissance in the Social Sciences and Humanities”. Journal of Evolutionary Psychology: 1-16.
Mielcarski, Cyprian (red.). 2017. Retoryka klasyczna i retoryka współczesna. Pola i perspektywy badań. Warszawa: Wydawnictwo Nauk Sub Lupa.
Mielcarski, Cyprian (red.). 2018. Antyk i współczesność. Recepcja filozofii starożytnej w myśli współ-czesnej. Od czasów Nietzschego do początków XXI wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
Ostheeren, Klaus, Kalivoda, Gregor, Ranieri, Filippo, von Rosen, Valeska, Danuser, Hermann, Jordan, Stefan i Martin Gessmann. 2009. Topos. W: Historisches Wörterbuch der Rhetorik, red. Gert Ueding, Gregor Kalivoda, t. 9, c. 630-724.
Philodemus. 2006. On Rhetoric: Books 1 and 2, wyd., przeł., oprac. Clive Chandler. New York, London: Routledge.
Platon. 1990. Państwo, tł. opr., wstęp Władysław Witwicki, t. 1-2.Warszawa: Wyd. AKME.
Quintilianus Marcus Fabius. 1971. Institutiones oratoriae, wyd. Ludwig Radermacher, t. 1-2. Leipzig: Teubner.
Rożdestvenskij, Jurij W. 1979. Vvedenije v obszczuju filologiu. Moskva: Wyzszaja Szkoiła.
Senegačnik, Branko. 2021. „August Boeckh, klasični filolog in hermenevtik”. Primerjalna Knjizevnost 2: 103-125, https://doi.org/10.3986/pkn.v44.i2.07.
Skwarczyńska, Stefania. 1948. Systematyka głównych kierunków w badaniach literackich, t. I. Łódź: ŁTN.
Skwarczyńska, Stefania. 1954. Wstęp do nauki o literaturze, t. 2. Warszawa: IW PAZ.
Spengel, Leonhard von. 1863. „Die Definition und Eintheilung der Rhetorik bei den Alten“. Rheinisches Museum für Philologie 18: 481-526.
Stein, Edyta (św. Teresa Benedykta od Krzyża). 2016. Filozofia psychologii i humanistyki, wstęp, opr. Beate Beckamnn-Zöller, tł. Piotr Janik SJ, Marcin Baran SJ, Jolanta Gaca. Kraków: Wydawnictwo Karmelitów Bosych.
Strecker, Ivo. 1998. Kulturantropologie. W: Historisches Wörterbuch der Rhetorik, red. Gregor Kalivoda, Lavinia Keinath, Franz-Huber Robling, Thomas Zinsmaier, t. 4, c. 1421-1439. Tübingen, Berlin-Boston: de Gruyter.
Szacki, Jerzy. 1971. Tradycja. Przegląd problematyki. Warszawa: PWN.
Tardif, Guillaume. 1474-1475. Rhetoricae artis ac oratoriae facultatis compendium, Paris: Atelier du Souffle Vert.
Turner, James. 2014 Philology: The Forgotten Origins of the Modern Humanities. Princeton: Princeton University Press.
Volkmann, Richard Emil. 1874. Die Rhetorik der Griechen und Römer in systematischer Übersicht dargestellt. Leipzig: Teubner.
Volkmann, Richard Emil. 1993. Wprowadzenie do retoryki Greków i Rzymian, przeł. Lech Bobiatyński, oprac. Helena Cichocka, Jakub Z. Lichański. Warszawa: Wydawnictwa UW.
Wagner, Tim. 2009. Topik. W: Historisches Wörterbuch der Rhetorik, red. Gert Ueding, Gregor Kalivoda, t. 9, c. 605-626. Berlin: De Gruyter.
Zawadowski, Leon. 1966. Lingwistyczna teoria języka. Warszawa PWN.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
