Czy prosty język jest inkluzywny? Uwarunkowania stylistyczne i retoryczne komunikacji instytucjonalnej
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2026.3.1Słowa kluczowe:
prosty język, komunikacja instytucjonalna, zrozumiałość komunikatu, inkluzywność komunikacyjnaAbstrakt
W artykule przedstawiono charakterystykę stylistyczną i dyskursologiczną prostego języka i ukazano go w napięciach: trudny – łatwy, pisany – mówiony, urzędowy – potoczny, asymetryczny – inkluzywny. Prosty język to nie samo upraszczanie wypowiedzi instytucjonalnych, ale też zmodyfikowane myślenie o procesie odbioru. Tekst staje się więc narzędziem inkluzywności w odniesieniu do kooperatywnego włączania w komunikację osób o ograniczonych kompetencjach, przy zachowaniu dominującej pozycji nadawcy.
Pobrania
Bibliografia
Adamiszyn, Zbigniew. 1991, Kategoria potoczności w polskich pracach językoznawczych. W: Język potoczny jako przedmiot badań językoznawczych, red. Stanisław Gajda, Zbigniew Adamiszyn, 7–22. Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich.
Amossy, Ruth. 2001. „Ethos at the Crossroads of Disciplines: Rhetoric, Pragmatics, Sociology”. Poetics Today 22(1): 1–23. https://doi.org/10.1215/03335372-22-1-1.
Anusiewicz, Janusz. 1992. Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata. W: Potoczność w języku i w kulturze, red. Janusz Anusiewicz, Franciszek Nieckula, 9–20. Wrocław: Wiedza o Kulturze.
Arystoteles. 1988. Retoryka. Poetyka. Tłum. Henryk Podbielski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Bartmiński, Jerzy. 1991. „Styl potoczny jako centrum systemu stylowego języka”. Poradnik Językowy 1–2: 10–23.
Bartmiński, Jerzy. 2001. Styl potoczny. W: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, 115–134. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Bartmiński, Jerzy. 2009. „Sporu o potoczność ciąg dalszy”. W: Słowa i metody. Księga dedykowa¬na Jerzemu Święchowi, red. Alina Kochańczyk, Andrzej Niewiadomski, Bogusław Wróblewski, 335–349. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Blommaert, Jan. 2010. The Sociolinguistics of Globalization. Cambridge University Press.
Boniecka, Barbara. 2005a. „Tok rozmowy urzędowej”. W: Spotkanie. Księga jubileuszowa dla Profesora Aleksandra Wilkonia, red. Małgorzata Kita, Bożena Witosz, 401–414. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Boniecka, Barbara. 2005b. „Rozmowa urzędowa czy rozmowa w urzędzie?”. W: Współczesne ana¬lizy dyskursu. Kognitywna analiza dyskursu a inne metody badawcze, red. Maria Krauz, Stanisław Gajda, 93–112. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Bradlow, Ann R., Pisoni, David B. 1999. „Recognition of spoken words by native and non-nativelisteners: talker-, listener-, and item-related factors”. The Journal of the Acoustical Society of America 106 (4):2074–2085. https://doi.org/10.1121/1.427952.
Bringhurst, Robert. 2012. The Elements of Typographic Style. Vancouver: Hartley & Marks.
Bruce, Carolyn, Braidwood, Ursula, Newton, Caroline. 2013. „All the Better for Not Seeing You’: Effects of Communicative Context on the Speech of an Individual with Acquired Communication Difficulties”. Journal of Communication Disorders 46 (5–6): 475–483. https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2013.08.002.
Buttler, Danuta. 1982. Miejsce języka potocznego wśród odmian współczesnej polszczyzny.W: Język literacki i jego warianty, red. Stanisław Urbańczyk, 17–28. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Cyceron, Marek T. 2010. O mówcy. Tłum. Bartosz Awianowicz. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Deklaracja prostego języka. 2024. https://www.funduszeunijne.gov.pl/strony/o-funduszach/promocja/prosto-o-funduszach-europejskich-1/deklaracja-prostego-jezyka/#Do%20pobrania.
Fairclough, Norman. 1992. Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press.
Fairclough, Norman. 1995. Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London and New York: Longman.
Foucault, Michel. 1977. Archeologia wiedzy. Przeł. Andrzej Siemek. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Goffman, Erving. 2006. Rytuał interakcyjny. Przeł. Alina Szulżycka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Górak, Artur. 2019. „Model wcielony – biurokracja elektroniczna”. Dzieje Biurokracji X: 119–130. https://doi.org/10.36121/AGORAK.DB.2019.10.119.
Grębowiec, Jacek. 2013. Mówić i działać. Wykłady z pragmatyki języka. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Grice, Paul H. 1980. „Logika a konwersacja”. Przeł. Barbara Stanosz. W: Język w świetle nauki, red. Barbara Stanosz, 91–114. Warszawa: Czytelnik.
Gruszczyński, Włodzimierz, i Milena Hadryan. 2015. „Cechy tekstu trudnego”. W: Jasnopis, czyli mierzenie zrozumiałości polskich tekstów użytkowych, red. Włodzimierz Gruszczyński i Maciej Ogrodniczuk, 39–76. Warszawa: ASPRA-JR.
Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Jakobson, Roman. 1960. „Poetyka w świetle językoznawstwa”. Pamiętnik Literacki 51(2): 431–473.
Kampka, Agnieszka. 2011. „Retoryka wizualna. Perspektywy i pytania”. Forum Artis Rhetoricae 1: 7–23.
Kampka, Agnieszka. 2014. „Retoryka wizualna a świat społeczny”. W: Retoryka wizualna. Obraz jako narzędzie perswazji, red. Agnieszka Kampka, 5–15. Warszawa: Wydawnictwo SGGW.
Kecmaniuk, Renata. 2018. „Pozew jako gatunek tekstu urzędowego – założenia wstępne”. Językoznawstwo 11: 37–45. https://doi.org/10.25312/2391-5137.11/2017_37–45.
Kołodziejek, Ewa. 2022. „Normatywne aspekty komunikacji inkluzywnej”. Studia Językoznawcze 21: 23–34.
Kowalczyk, Joanna. 2017. Pragmatyka komunikacji urząd – obywatel. Kraków: Libron.
Kula, Agnieszka. 2010. Cechy stylowe publicystyki ekonomicznej na materiale „Polityki” z lat1957–2004. Poznań: Wydawnictwo Naukowe.
Lewiński, Piotr H. 1999. Retoryka reklamy. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Liberek, Jarosław, i Ruta-Korytowska, Karolina. 2022. Prosty język w pismach urzędowych. Poradnik dla osób pracujących w Urzędzie Miasta Poznania oraz w miejskich jednostkach organizacyjnych. Poznań: Urząd Miasta Poznania.
Lubaś, Władysław. 2003. Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany polszczyzny. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Łaziński, Marek. 2006. O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajo¬wo-płciowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Malinowska, Ewa. 2000. „O stałości i zmienności gatunków urzędowych”. W: Gatunki mowy i ich ewolucja. T. 1: Mowy piękno wielorakie, red. Danuta Ostaszewska, 86–96. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Malinowska, Ewa. 2005. „Współczesny dyskurs administracyjny”. W: Polska polityka komunikacyjno-językowa wobec wyzwań XXI wieku, red. Stanisław Gajda, Andrzej Markowski, Józef Porayski-Pomsta, 166–177. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.
Malinowska, Ewa. 2009. „Polszczyzna urzędowa i jej warianty”. Stylistyka 18: 55–64.
Markowski, Andrzej. 2005. Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Michalewski, Kazimierz, red. 2010. Język w prawie, administracji i gospodarce, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Nęcki, Zbigniew. 2000. Komunikacja międzyludzka. Kraków: Antykwa.
Nieckula, Franciszek. 2014. „Język mówiony i pisany”. W: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, 99–112. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Nocoń, Jolanta. 2025. „Odmiana potoczna”. Stylistyka 35: 101–112.
Nowak, Paweł. 2020. Naturalny porządek rzeczy w języku. Warszawa: Krajowa Szkoła Administracji Publicznej im. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego.
Ożóg, Kazimierz. 2014. „Ustna odmiana języka ogólnego”. W: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, 85–98. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Perelman, Chaim, i Olbrechts-Tyteca, Lucie. 1969. The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation. Notre Dame: University of Notre Dame Press.
Piekot, Tomasz, Zarzeczny, Grzegorz, i Moroń, Ewelina. 2019. „Standard plain language w pol¬skiej sferze publicznej”. W: Lingwistyka kryminalistyczna. Teoria i praktyka, red. Monika Zaśko-Zielińska, Krzysztof Kredens, 197–214. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski i Quaestio.
Piekot, Tomasz. 2021. „W poszukiwaniu uniwersalnej metody upraszczania pism urzędowych i decy¬zji administracyjnych”. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza 28 (1): 109–122. https://doi.org/10.14746/pspsj.2021.28.1.8.
Piekot, Tomasz, Zarzeczny, Grzegorz, i Moroń, Ewelina. 2015. „Upraszczanie tekstu użytkowego jako (współ)działanie. Perspektywa prostej polszczyzny”. W: Działania na tekście. Przekład – redagowanie – ilustrowanie, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Marta Nowosad-Bakalarczyk, Tomasz Piekot, 99–116. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Piekot, Tomasz, Zarzeczny, Grzegorz, i Moroń, Ewelina. 2019. „Prosta polszczyzna w praktyce. Standaryzacja języka serwisu Obywatel.gov.pl”. W: Przyszłość polszczyzny – polszczyzna przy¬szłości, red. Katarzyna Kłosińska, Rafał Zimny, 251–265. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Piętkowa, Romualda. 2000. „Gatunki stylu urzędowego – wzorce i realizacja”. W: Gatunki mowy i ich ewolucja. T. 1: Mowy piękno wielorakie, red. Danuta Ostaszewska, 96–108. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Piller, Ingrid. 2016. Linguistic Diversity and Social Justice: An Introduction to Applied Sociolinguistics. Oxford: Oxford University Press.
Polak w urzędzie. 2024. Oprac. Barbara Badora. Warszawa: CBOS.
Rutkowski, Mariusz. 2015. Rozmowa urzędowa. Analiza konwersacyjno-dyskursywna. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Rutkowski, Mariusz. 2016 „Dyskurs urzędowy w ramach dyskursu instytucjonalnego”. W: Dyskurs i jego odmiany, red. Bożena Witosz, Katarzyna Sujkowska-Sobisz, Ewa Ficek, 43–53. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Rzeszutko, Małgorzata. 2003. Rozprawa sądowa w świetle lingwistyki tekstu. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Sarangi, Srikant, i Slembrouck, Stefan. 1996. Language, Bureaucracy and Social Control, London: Longman.
Skubalanka, Teresa. 1984. Historyczna stylistyka języka polskiego. Przekroje. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Skudrzykowa, Aldona. 2000. „Kategoria oficjalności w tekstach pism kierowanych do urzędów (po¬danie współczesne)”. W: Gatunki mowy i ich ewolucja. T. 1: Mowy piękno wielorakie, red. Danuta Ostaszewska, 108–119. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Song, Hyunjin, i Schwarz, Norbert. 2008. „If It’s Hard to Read, if It’s Hard to Do. Processing Fluency Affects Effort Prediction and Motivation”. Psychological Science, 19, 10: 986–988.
Tolman, Edward C., 1948. „Cognitive Maps in Rats and Men”. Psychological Review 55, 4: 189–208. https://doi.org/10.1037/h0061626.
Weber, Max. 1997. „Panowanie urzędników a przywództwo polityczne”. Tłum. Janusz Sidorek. Principia 17: 25–57.
Weber, Max. 2002. Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej. Tłum. Dorota Lachowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wilkoń, Aleksander. 2000. Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Willberg, Hans, Peter, i Forssmann, Friedrich. 2004. Pierwsza pomoc w typografii. Poradnik używania pisma. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Wojtak, Maria. 1993. „Styl urzędowy”. W: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, 147–162. Wrocław: Wiedza o kulturze.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
