Posthumanistyczne retoryki dezinformacji: więcej-niż-ludzkie działania perswazyjne w polskich narracjach medialnych o wojnie w Ukrainie
DOI:
https://doi.org/10.29107/rr2026.2.5Słowa kluczowe:
dezinformacja, posthumanizm, retoryka, wojna w Ukrainie, algorytmy, media cyfroweAbstrakt
Artykuł podejmuje analizę dezinformacji dotyczącej wojny w Ukrainie w polskich narracjach medialnych z perspektywy posthumanistycznej teorii retoryki. Autorki wychodzą z założenia, że dezinformacja nie jest wyłącznie efektem intencjonalnych działań aktorów politycznych czy medialnych, lecz procesem emergentnym, wytwarzanym w relacyjnych układach ludzi, technologii, algorytmów, obrazów oraz afektów. W tekście zaproponowano odejście od antropocentrycznych modeli analizy dezinformacji na rzecz ujęcia więcej-niż-ludzkiego, uwzględniającego sprawczość nie-ludzkich aktorów komunikacyjnych. W części teoretycznej omówiono posthumanistyczne i nowomaterialistyczne koncepcje retoryki, w tym teorię aktora-sieci oraz reinterpretację kategorii rhetorica docens i rhetorica utens. Część analityczna ukazuje polski ekosystem medialny jako hybrydowy układ perswazyjny, w którym algorytmy platform cyfrowych, obrazy, wideo, deepfake’i, boty, interfejsy oraz kolektywy haktywistyczne współtworzą obieg i skuteczność narracji dezinformacyjnych. Szczególną uwagę poświęcono afektywnym wymiarom dezinformacji, analizując narracje antyuchodźcze oraz retorykę „zmęczenia Ukrainą” jako mechanizmy osłabiania empatii i solidarności społecznej. Artykuł wskazuje, że zrozumienie dezinformacji jako zjawiska więcej-niż-ludzkiego stanowi warunek konieczny dla projektowania skutecznych strategii ochrony sfery publicznej, demokracji i debaty medialnej.
Pobrania
Bibliografia
ABW (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego). 2024. Raport o stanie bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej w 2023 roku. Warszawa: ABW.
Arystoteles. 2004. Retoryka; Retoryka dla Aleksandra; Poetyka. Przeł. Henryk Podbielski. Warszawa: PWN.
Barad, Karen. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press.
Bennett, Jane. 2010. Vibrant Matter: A Political Ecology of Things. Durham: Duke University Press.
Bochyńska, Nikola. 2022. “#CyberMagazyn: Deepfake z Zełenskim. Czy fejkowe materiały wideo zmienią przebieg wojen informacyjnych?”, w: CyberDdefence24 https://cyberdefence24.pl/cyberbezpieczenstwo/cybermagazyn-deepfake-z-zelenskim-czy-fejkowe-materialy-wideo-zmienia-przebieg-wojen-informacyjnych (dostęp: 15.01.2026).
Braidotti, Rosi. 2013. The Posthuman. Cambridge: Polity Press.
CIS (Center for Internet Security). 2021. CIS Critical Security Controls v8. https://www.cisecurity.org/controls/v8 (dostęp 18.01.2026).
Couldry, Nick i Ulises A. Mejias. 2019. The Costs of Connection: How Data Is Colonizing Human Life and Appropriating It for Capitalism. Stanford: Stanford University Press.
EU DisinfoLab. 2022. Ukraine Conflict Disinformation: Worldwide Narratives and Trends. Brussels: EU DisinfoLab.
Grusin, Richard. 2015. Radical Mediation. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Kupiecki, Robert, Filip Bryjka i Tomasz Chłoń. 2022. Dezinformacja międzynarodowa: pojęcie, rozpoznanie, przeciwdziałanie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Latour, Bruno. 2005. Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network-Theory. Oxford: Oxford University Press.
Massumi, Brian. 2002. Parables for the Virtual: Movement, Affect, Sensation. Durham: Duke University Press.
MITRE. 2023. MITRE ATT&CK Framework. https://attack.mitre.org (dostęp. 20.01.2026).
NASK. 2024. Raport o zagrożeniach dezinformacyjnych w Polsce 2023/2024. Warszawa: NASK. https://www.nask.pl/media/2024/10/Raport_CERT_2023.pdf (dostęp: 12.01.2026).
NIST. 2018. Framework for Improving Critical Infrastructure Cybersecurity, Version 1.1.
Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. https://www.nist.gov/cyber-framework (dostęp: 31 stycznia 2026).
NIST. 2020. Zero Trust Architecture. Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. https://doi.org/10.6028/NIST.SP.800-207 (dostęp: 31 stycznia 2026).
OSCE. 2022. Disinformation in the Context of the War against Ukraine. Vienna: Organization for Security and Co-operation in Europe.
Pennycook, Gordon, Tyrone D. Cannon i David G. Rand. 2018. “Prior Exposure Increases Perceived Accuracy of Fake News”. Journal of Experimental Psychology: General 147 (12): 1865–1880. https://doi.org/10.1037/xge0000465
PISM (Polski Instytut Spraw Międzynarodowych). 2024. Ofensywa dezinformacyjna Rosji przeciwko Ukrainie. Warszawa: PISM. https://www.pism.pl/publikacje/ofensywa-dezinformacyjna-rosji-przeciwko-ukrainie (dostęp: 22.01.2026).
Reuters Institute. 2023. Digital News Report 2023. Oxford: University of Oxford. https://www.digitalnewsreport.org (dostęp: 15.01.2026)
Van Dijck, José, Thomas Poelli Martijn de Waal. 2018. The Platform Society: Public Values in a Connective World. Oxford: Oxford University Press.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 "Res Rhetorica"
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane są na lincencji CC BY 4.0. Treść licencji jest dostępna tutaj: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Artykuły opublikowane na licencji CC-BY (wersje postprint) mogą być udostępniane przez autorów każdemu, na dowolnej platformie lub za pośrednictwem dowolnego kanału komunikacyjnego pod warunkiem, że zostały przypisane do Res Rhetorica jako pierwotnego wydawcy.
